Εδώ και πάνω από τέσσερις δεκαετίες έχω γράψει δεκάδες επιστημονικά άρθρα, μελέτες, και στήλες γνώμης στον Τύπο για τα Οικονομικά· τα έχω διδάξει ως μάθημα σε πανεπιστημιακό επίπεδο· κι έχω εκφωνήσει εκατοντάδες ομιλίες γι' αυτά. Τα τελευταία χρόνια άρχισε να ανακύπτει με αυξανόμενη ένταση στα γραπτά, τους λόγους και τη σκέψη μου το ζήτημα της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της οικονομίας μιας ελεύθερης κοινωνίας και του ατομικού χαρακτήρα. Πλέον πιστεύω ότι αυτή η αιτιώδης συνάφεια είναι το κεντρικό ζήτημα στο οποίο οφείλουμε να δώσουμε έμφαση αν ο σκοπός μας είναι να αποκαταστήσουμε και να διαφυλάξουμε τις ατομικές μας ελευθερίες και την ελεύθερη οικονομία μας.

*Του Lawrence W. Reed (προέδρου του Ιδρύματος για την Οικονομική Εκπαίδευση και συγγραφέα των βιβλίων ''Αληθινοί Ήρωες: Απίστευτες Αληθινές Ιστορίες Θάρρους, Χαρακτήρα και Αφοσίωσης'' και ''Με συγχωρείτε, Κύριε Καθηγητά:Αμφισβητώντας τους Μύθους του Προοδευτισμού'')

Τα τελευταία 25 χρόνια, οι ακτιβιστές που εντάσσονται στο κίνημα υπέρ της ελεύθερης αγοράς έχουν επισημάνει με ιδιαίτερη ένταση την ανάγκη για βαθιά έρευνα όσον αφορά τις δημόσιες πολιτικές αλλά και την ανάγκη για στοιχειώδη οικονομική εκπαίδευση. Προκειμένου λοιπόν να καλυφθούν αυτές οι δύο ανάγκες, δημιουργήθηκαν δεξαμενές σκέψεις και νέα μέσα. Παρά τη σημαντική τους συνεισφορά, όμως, τα μέσα αυτά αποδεικνύονται πλέον ανεπαρκή ώστε να ξεπεραστούν οι αυξανόμενες τάσεις υπέρ του κρατισμού οι οποίες υπονομεύουν τις ελευθερίες μας. Γιατί;

Ως ένα σημείο, η έρευνα πάνω στις εφαρμοζόμενες πολιτικές είναι σαν να θέτει το κάρο μπροστά από το άλογο. Απευθύνεται στους πολιτικούς και τους σχολιαστές των μέσων ενημέρωσης σε ένα στάδιο της ζωής τους όταν έχουν ήδη διαμορφώσει τους τρόπους δράσης τους και ενδιαφέρονται περισσότερο για την προσωπική τους ανέλιξη παρά για την αλήθεια και την ελευθερία.

Η οικονομική εκπαίδευση είναι ασφαλώς απαραίτητη, καθώς οι νέοι δεν τη λαμβάνουν στα δημόσια σχολεία. Αλλά ακόμη κι αν η οικονομική εκπαίδευση βελτιωνόταν δραματικά, δεν θα εξασφαλιζόταν η μετάβαση σε μια ελεύθερη κοινωνία. Μπορεί -ακριβώς όπως κι η έρευνα πάνω στις εφαρμοζόμενες πολιτικές- να ακυρωθεί από επιβλαβή μηνύματα στην περιρρέουσα κουλτούρα (στον κινηματογράφο, στη θρησκεία, στη μουσική, στη λογοτεχνία, ακόμη και στον αθλητισμό) και στα πρότυπα συμπεριφοράς που θέτουν οι ενήλικες.

Ακόμη κι ανάμεσα στους πιο ένθερμους υποστηρικτές των προταγμάτων της ελεύθερης αγοράς θα βρει κανείς ανθρώπους που ξεστρατίζουν όταν ένα ζήτημα άπτεται του ατομικού τους συμφέροντος. Ένα πρόσφατο παράδειγμα είναι ο παραγωγός καλαμποκιού που εξοργίστηκε μαζί μου εξαιτίας της αντίθεσής μου στην πολιτική των επιδοτήσεων της παραγωγής αιθανόλης. Μήπως αγνοεί θεμελιώδη οικονομικά; Τον γνωρίζω εδώ και χρόνια, και πιστεύω πως όχι. Αλλά οι γνώσεις του πήγαν περίπατο εξαιτίας της διαβρωτικής σαγήνης της παροχολογίας. Η παιδεία του δεν στάθηκε επαρκής ώστε να τον αποθαρρύνει από τον πειρασμό του κρατικού κορβανά. Το αίσθημα της ντροπής που κάποτε συνόδευε την κλοπή, δημόσια ή ιδιωτική, σταδιακά χάνεται.

Το συστατικό που λείπει εν προκειμένω είναι ο χαρακτήρας. Κατά τη διάρκεια του πρώτου αιώνα ύπαρξης της Αμερικής, τον διαθέταμε σε αφθονία. Ως εκ τούτου, παρόλο που δεν υπήρχε παρά ελάχιστη οικονομική εκπαίδευση, ακόμη λιγότερες έρευνες για τις ασκούμενες πολιτικές και καθόλου δεξαμενές σκέψης, ο χαρακτήρας θωράκιζε τις ελευθερίες μας. Οι άνθρωποι ήταν γενικά αντίθετοι στην επέκταση των εξουσιών της κυβέρνησης όχι επειδή διάβαζαν μελέτες για τις ασκούμενες πολιτικές ή επειδή διέθεταν πτυχία Οικονομικών, αλλά επειδή απέδιδαν μεγάλη σημασία στο χαρακτήρα. Το να χρησιμοποεί κανείς την κυβέρνηση ώστε να αποσπάσει μια παροχή εις βάρος κάποιου άλλου ή το να υποθηκεύει το μέλλον στο βωμό ενός πρόσκαιρου κέρδους, στα μάτια τους ήταν κυνικό και ανέντιμο -αν όχι απόλυτα αμαρτωλό και ανήθικο.

Πολιτικοί και Ηγέτες

Εκείνο που διαφοροποιεί έναν πολιτικό από έναν ηγέτη κατά την άσκηση της εξουσίας είναι ο χαρακτήρας. Οι πραγματικοί ηγέτες δεν επιζητούν την εκλογή τους για το προσωπικό τους όφελος ή τη φήμη. Συχνά πρόκειται για ανθρώπους που διακόπτουν λαμπρές σταδιοδρομίες ώστε να υπηρετήσουν προσωρινά το λαό. Δεν τους είναι απαραίτητο το να κυβερνούν επειδή αυτή είναι η μόνη δουλειά που έχουν μάθει να κάνουν. Εκφράζουν ένα όραμα βασισμένο σε αρχές, όχι απλώς τις εικαζόμενες από εκείνους διαθέσεις της κοινής γνώμης. Όταν ένας ηγέτης εκλέγεται, δεν ξεχνά την εντολή που έλαβε από τους πολίτες να υπηρετήσει το κοινό καλό ώστε να γίνει φερέφωνο της μόνιμης γραφειοκρατίας ή κάποιας ομάδας ειδικών συμφερόντων που προώθησε την προεκλογική του εκστρατεία.

Καθώς υπηρετούν την αλήθεια, οι ηγέτες περισσότερο επιδιώκουν να πράττουν σύμφωνα με το τι είναι σωστό παρά με εκείνο που είναι δημοφιλέστερο πολιτικά σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Μπορεί κανείς να τους ξεχωρίσει επειδή λένε όσα σκέφτονται και σκέφτονται όσα λένε. Δεν παίρνουν μέρος σε ταξικές αντιπαλότητες, φυλετικούς διαγκωνισμούς ή άλλου είδους διχαστικούς και φανατικούς τακτικισμούς που χωρίζουν το λαό σε αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Δεν εξαγοράζουν ψήφους με χρήματα των φορολογουμένων. Δεν δίνουν υποσχέσεις που δεν μπορούν να τηρήσουν ή που σκοπεύουν συνειδητά να αθετήσουν. Αναλαμβάνουν τις ευθύνες των πράξεών τους. Ένας ηγέτης δεν προσπαθεί να αναδειχθεί γκρεμίζοντας τον αντίπαλό του, ούτε προσπαθεί να πείσει τους πολίτες πως είναι θύματα ώστε να εμφανιστεί ως ο σωτήρας τους.

Όσον αφορά τα δημόσια οικονομικά, οι ηγέτες θέτουν προτεραιότητες. Δεν συμπεριφέρονται λες και το κράτος δικαιούται ένα διαρκώς αυξανόμενο μερίδιο από τα χρήματα των άλλων. Δείχνουν το θάρρος να περικόπτουν τις λιγότερο σημαντικές δαπάνες ώστε να είναι εφικτή η κάλυψη των πιο πιεστικών. Δεν προσπαθούν να οικοδομήσουν αυτοκρατορίες. Αντ' αυτού, κρατούν τον κρατικό μηχανισμό εντός των αναγκαίων ορίων κι έχουν εμπιστοσύνη στις δυνατότητες των ελεύθερων και δημιουργικών πολιτών. Οι πολιτικοί θεωρούν πως οι ίδιοι είναι αρκετά έξυπνοι ώστε να σχεδιάσουν τις ζωές των υπόλοιπων ανθρώπων· οι πραγματικοί ηγέτες διαθέτουν τη σοφία που απαιτείται ώστε να αναγνωρίζουν πως τέτοιες αλαζονικές απόψεις συνιστούν την απόλυτη τρέλα. Το επίπεδο του χαρακτήρα των ηγετών, με άλλα λόγια, είναι υψηλότερο από αυτό ενός συνηθισμένου πολιτικού.

Οι προδιαγραφές που εμείς ως πολίτες θέτουμε και όσα προσδοκούμε από εκείνους που εκλέγουμε έχουν σύμφωνα με όλες τις μετρήσεις διολισθήσει δραματικά τα τελευταία χρόνια. Όλοι παραπονιούνται για τους πολιτικούς που παραπλανούν, ίσως όμως να το κάνουν επειδή εμείς ως λαός γινόμαστε όλο και περισσότερο διατεθειμένοι να παραπλανηθούμε. Δεν είναι λίγοι όσοι πρόθυμα αγνοούν τις ατασθαλίες των πολιτικών με μόνη προϋπόθεση το να ανήκουν στο σωστό κόμμα ή απλώς να τους παρέχουν όσα αγαθά οι ίδιοι επιδιώκουν.

Η κυριαρχούμενη από διασημότητες κουλτούρα μας εστιάζει υπέρμετρα σε οτιδήποτε ανούσιο και ανεύθυνο. Τα πρότυπά μας θα έκαναν τους παππούδες μας να φρίξουν. Για πολλούς, η επιμονή στον άψογο χαρακτήρα φαντάζει υπερβολικά άκαμπτη και παλιομοδίτικη. Λειαίνουμε διαρκώς τις γωνίες και θυσιάζουμε κάθε στιγμή το χαρακτήρα για την ισχύ, το χρήμα, τη φήμη ή άλλες εφήμερες ανταμοιβές.

Ο χαρακτήρας είναι αναγκαίος

Παρόλα αυτά ο χαρακτήρας είναι θεμελιωδώς πιο σημαντικός από όλα τα πανεπιστημιακά πτυχία, τα δημόσια αξιώματα, ή ακόμη κι από όλη τη γνώση που μπορεί να συγκεντρώσει κάποιος στη διάρκεια μιας ζωής. Θέτει ταυτόχρονα ένα σταθερό δάπεδο κάτω από το μέλλον κάποιου και ένα σιδερένιο ταβάνι πάνω από αυτό. Ποιος εχέφρων άνθρωπος θα ήθελε να ζει σε έναν κόσμο χωρίς αυτόν;

Κεφαλαιώδους σημασίας μεταξύ των χαρακτηριστικών που ορίζουν έναν ισχυρό χαρακτήρα είναι τα εξής: εντιμότητα, ταπεινότητα, υπευθυνότητα, αυτοπειθαρχία, αυτονομία, αισιοδοξία, μακροπρόθεσμη στόχευση, και δίψα για μάθηση. Χωρίς αυτά είναι αδύνατο να υπάρξει μια ελεύθερη κοινωνία. Για παράδειγμα: ανέντιμοι άνθρωποι θα πουν ψέματα, θα εξαπατήσουν και θα γίνουν ακόμη μεγαλύτεροι ψεύτες κι απατεώνες όταν αποκτήσουν εξουσία· άνθρωποι που στερούνται ταπεινότητας θα γίνουν αλαζόνες, περιφρονητικοί, ξερόλες και υπερσυγκεντρωτικοί τύποι· ανεύθυνοι πολίτες κατηγορούν τους άλλους για τις συνέπειες των δικών τους εσφαλμένων κρίσεων· άνθρωποι που αρνούνται να πειθαρχήσουν προκαλούν τον εντατικό έλεγχο των άλλων· όσοι στερούνται αυτονομίας εύκολα χειραγωγούνται από αυτούς από τους οποίους εξαρτώνται· οι απαισιόδοξοι απεμπολούν όσα μπορούν να πετύχουν τα άτομα όταν τους δίνεται η δυνατότητα να προσπαθήσουν· οι κοντόφθαλμοι πολίτες θα υποθηκεύσουν το μέλλον τους για χάρη μιας βραχυπρόθεσμης ''λύσης''· κι οι κολλημένοι, πολιτικά ορθοί ή όσοι στρουθοκαμηλίζουν δεν πρόκειται ποτέ να διδαχθούν από τα μαθήματα της Ιστορίας και της ανθρώπινης δράσης.

Ο κακός χαρακτήρας οδηγεί σε κακά οικονομικά, που με τη σειρά τους βλάπτουν την ελευθερία. Σε τελική ανάλυση, το κατά πόσον ζούμε ελεύθεροι και σε αρμονία με τους νόμους των οικονομικών ή   είμαστε εγκλωβισμένοι στο σκοτεινό λαβύρινθο της δουλείας είναι ζήτημα χαρακτήρα.